Geloven in doelmatig onderhoud

2008 Jaar van het Religieus Erfgoed in volle gang

Bron: Nieuwsbrief Monumentenwacht juni 2008

2008 is uitgeroepen tot jaar van het Religieus Erfgoed. Enerzijds om te onderstrepen hoe veelzijdig en veelomvattend dit onderdeel van onze cultuurhistorie is. Anderzijds om minstens even dik, te onderstrepen dat het religieus erfgoed op vele fronten wordt bedreigd of aangetast en soms zelfs verdwijnt. Monumentenwacht herkent de problemen als geen ander, zeker waar het de gebouwen betreft. Van de bijna 4000 religieuze monumentale objecten wordt ongeveer 80 procent regelmatig geïnspecteerd. Hun eigenaren geloven in doelmatig onderhoud.

Als een cultuurhistorisch onderwerp wordt verheven tot thema van ‘een jaar van’, is dat meestal niet best. Het gaat dan niet goed met de boerderijen, kastelen of molens. Het religieus erfgoed vormt hierop helaas geen uitzondering. Er leven veel zorgen over het behoud van gebouwen en terreinen, gebruiken en gebruiksvoorwerpen, interieurs en kunstschatten. Bij zowel religieuze instellingen als niet-geloofsgebonden (culturele) instanties. De geschiedenis van ons land is nauw verweven met de (vrijheid van) godnsdienst. Als de uitingen daarvan verdwijnen, gaat daarmee ook een deel van de nationale identiteit verloren. Het jaar van het Religieus Erfgoed heeft niet alleen tot doel de noodklok te luiden. Het wil ook duidelijk maken hoe groot de rijkdom uit het verleden is en mogelijke oplossingen voor de huidige problemen aandragen.

Ingewikkeld
Wie snel meer wil weten over opzet, doel, activiteiten en achtergronden van het jaar, kan terecht op de website www.2008re.nl. Daar blijkt al gauw dat de problematiek van het religieus erfgoed net zo ingewikkeld is als het logo dat voor de actie is ontworpen (haal de muis hiernaartoe en ontdek dat de site veel meer informatie biedt dan ‘Nieuws’ en ‘Komende evenementen’). Diverse oorzaken en omstandigheden spelen een rol. Veel heeft te maken met de toenemende ontkerkelijking. Kloosters komken leeg te staan, kerken blijken te groot. Inkomsten lopen terug, terwijl de uitgaven voor onderhoud en herstel toenemen. Herbestemming ligt procedureel, technisch en emotioneel vaak ingewikkeld. Kerkbestuurders zien een godshuis soms liever tegen de vlakte gaan dan dat er een discotheek in wordt gevestigd. De financiële ondersteuning door overheden is in het algemeen complex, onvoldoende voorspelbaar en bij lange na niet toereikend, zo valt uit de site en diverse links op te maken. Positief is wel dat, ondanks de secularisatie, de waardering van het publiek voor het religieus erfgoed toeneemt.

Van de circa 18.000 kerkelijke gebouwen in ons land hebben er zo’n 3.700 de status van rijksmonument. Volgens sommigen behoort dit te betekenen dat de rijksoverheid voor deze gebouwen de volledige zorg (lees kosten) voor het exterieur op zich neemt. De overheid zelf is aanmerkelijk terughoudender. Wat betreft ‘het jaar’ ziet ze eerst graag een strategisch beleidsplan, op te stellen door de organisatoren in samenspraak met de sector. Twee nationale symposia in juni hebben tot doel ‘samen bij te dragen aan oplossingen’. In het kader van de modernisering van het monumentenbeleid is het Rijk zo mogelijk nog voorzichtiger. “Het is de vraag welke financieringssystematiek wenselijk is, gelet op de wens tot versterking van de relatie met ruimtelijke ordening en de herbestemmingsopgave in samenhang met de omvangrijk restauratiebehoefte.”

Volop aandacht
Wat dit jaar in elk geval goed lukt, is het verkrijgen van aandacht voor het religieus erfgoed. Er verschijnt een groot aantal publicaties en websites, er zijn volop tentoonstellingen, talloze activiteiten en de media schenken regelmatig aandacht aan de mooie en moeilijke kanten van het religieus erfgoed. Daarnaast leveren veel provinciebesturen (financiële) ondersteuning om ‘het jaar’ tot een succes te maken.
In Groningen bijvoorbeeld hebben het Museumhuis, de Stichting Oude Groninger Kerken en het Libau Steunpunt de handen ineengeslagen met als resultaat een gevarieerd programma van exposities, een cultureel festival en een onderzoek naar de vergroting van het publieksbereik van Groninger orgels. In Limburg werden en worden met provinciale en Europese steun kruisen en kapellen alsook historische begraafplaatsen geïnventariseerd en beschreven. Daarnaast is een project gestart om religieuze gebouwen beter toegankelijk te maken.
Ook is onlangs de grootste digitale database voor religeus erfgoed operationeel geworden. Op de interactieve website www.reliwiki.nl is informatie te vinden over meer dan 18.000 kerken, kloosters, synagogen en moskeeën.

Doelmatig onderhoud
Zoals vermeld zijn veel knelpunten, zeker waar deze het onderhoud van gebouwen betreffen, zeer herkenbaar voor Monumentenwacht. Al meer dan dertig jaar ondersteunen wij beheerders van kerken, kloosters en andere religieuze bouwwerken met adviezen voor sober en doelmatig onderhoud. Omdat wij en zij daarin geloven. Dat we van de rijksmonumenten in deze categorie zo’n 85 procent in onze bestanden vinden, is veelzeggend.
Onlangs heeft de Konferentie Nederlandse Religieuzen (KNR) het samenwerkingsverband van de ordes en congregaties, ons verzocht om alle nog door religieuzen bewoonde kloosters in Nederland te inspecteren. Het gaat om een beoordeling van de bouwtechnische staat van onderhoud en een indicatie van de noodzakelijke kosten voor de instandhouding. De gezamenlijke monumentenwachten staan positief tegenover dit verzoek en spannen zich in om de KNR een goed aanbieding te doen. Weer een positief effect van het jaar van het Religieus Erfgoed.

Enkele interessante websites: www.2008re.nl, www.reliwiki.nl, www.religieuserfgoed.nl, www.skkn.nl.