Boerderijenstichtingen op de bres voor agrarisch erfgoed

Het gaat niet goed met de monumentale boerderijen in Nederland. De meeste panden hebben een grote achterstand in het onderhoud en er is veel leegstand. Het Rijk maakt zich hierover ook zorgen. In de MoMo-nota van de minister wordt bevestigd dat het met de onderhoudstoestand van boerderijen, ten opzichte van andere groepen monumenten, slecht is gesteld. Geëigende maatregelen om dit te verbeteren ontbreken echter. Het Rijk mist inzicht over hoe dit komt en wat daar het beste aan gedaan kan worden. De boerderijen- en erfgoedstichtingen in de regio’s hebben dagelijks contact met eigenaren van (rijks)monumentale boerderijen. Zij weten wat de knelpunten zijn en wat er moet veranderen. Na gedegen onderzoek stellen zij in een gemeenschappelijke brandbrief aan het Ministerie van OCW dat boerderijen een ‘onzichtbare’ groep monumenten vormen. Op basis van dit onderzoek, uitgevoerd door Bureau Helsdingen in Vianen met medewerking van de boerderijenstichtingen uit het hele land, komt men tot aanbevelingen gebaseerd op vijf speerpunten:

1. Boerderijen moeten binnen de rijksmonumenten als één specifieke groep worden behandeld, evenals de kerken en molens.
2. Een eenvoudigere subsidieregeling met meer opbrengst en minder administratieve rompslomp is noodzakelijk.
3. Hergebruik van boerderijen moet gestimuleerd worden en niet worden gefrustreerd.
4. De rietdekker moet net als de schilder naar het 6% BTW-tarief.
5. De gebiedskennis van boerderijenstichtingen en het archief van de Stichting Historische Boerderijen Onderzoek (SHBO), dat na opheffing van de stichting is ondergebracht bij de RACM (Rijksdienst van Archeologie, Cullturlandschap en Monumenten) moeten beter benut worden.

In opdracht van de Stichting Boerderij & Erf Alblasserwaard-Vijfheerenlanden heeft Bureau Helsdingen zich grondig verdiept in de voorstellen van de minister. De resultaten zijn zorgwekkend. Om hierop constructief te kunnen reageren richting Den Haag en tevens een vuist te kunnen maken, werden alle andere boerderijenstichtingen benaderd, waaronder dus ook de Boerderijenstichting Limburg. Deze betuigden adhesie en leverden inhoudelijke bijdragen voor de reactie naar de minister. Wat opviel was de grote eensgezindheid van de stichtingen. Alle neuzen stonden direct dezelfde kant op. Dit is opvallend omdat de problematiek in de regio’s nogal verschilt. Zo is in Noord-Brabant met hulp van de Provincie een goed werkende boerderijenlijn opgezet. Hier kunnen eigenaren van boerderijen terecht met hun vragen. In Drenthe daarentegen is het akelig stil. In Limburg is de Boerderijenstichting Limburg sinds kort weer actief, onder de paraplu van het Huis voor de Kunsten Limburg in Roermond. Er kan inhoudelijk worden doorgewerkt op de ervaring en kennis die eerder zijn opgedaan.

Boerderijen moeten één groep worden binnen de rijksmonumenten
Sinds jaren wordt er in subsidieland onderscheid gemaakt tussen boerderijen waarin een agrariër woont en woonboerderijen waarin een burger woont. De agrarische boerderijen vallen onder de categorie ‘overige’. Zij zitten in één groep met begraafplaatsen, stadhuizen en grenspalen. De woonboerderijen behoren tot de grote groep ‘woonhuizen’. De boerderijenstichtingen willen dat alle circa 6000 rijksmonumentale boerderijen samen één groep gaan vormen. Hierdoor zijn zij als groep niet meer onzichtbaar en kunnen hun specifieke problemen ook effectief aangepakt worden. Boerderijen hebben van oudsher een directe relatie met het landschap en verdienen daarom als groep een aparte benadering.

Eenvoudigere subsidieregeling met meer opbrengst en minder administratieve rompslomp
Boeren die in een rijksmonument wonen komen in aanmerking voor een Brim-subsidie. Deze subsidieregeling is een enorme ‘paarse krokodil’. Om subsidie aan te vragen voor gewoon onderhoud (schilderwerk, riet vervangen en kleine reparaties) moet er bij de RACM een rapport worden ingeleverd dat gemiddeld 70 pagina’s dik is. Zonder ondersteuning van een ingehuurd bouwkundig adviesbureau is deze aanvraag voor een eigenaar niet te doen.

Hergebruik van boerderijen moet worden gestimuleerd en niet gefrustreerd
Momenteel beëindigen in Nederland iedere dag vijf boeren hun agrarische bedrijf. Een deel van de boerderijen wordt verkocht. De nieuwe eigenaar mag er echter pas gaan wonen of een ander bedrijf vestigen als het bestemmingsplan veranderd is. Dit is een langdurige procedure. Daarnaast is er voor herbestemming geen subsidie beschikbaar en ook de belastingaftrek voor het onderhoud van het pand vervalt. Hierdoor wordt de herbestemming van deze panden gefrustreerd. Daardoor staan er momenteel veel en vooral grote boerderijen leeg. Leegstand leidt altijd tot verval en verdwijnen van een boerderij. Hierdoor verarmt zowel ons landschap als het erfgoedbestand!

De rietdekker moet net als de schilder naar het 6% BTW-tarief
In Nederland zijn er naar schatting 91.000 historische boerderijen. 7% hiervan zijn rijks- of gemeentelijk monument. De overige 93% van de historische boerderijen krijgen geen financiële ondersteuning of bescherming. En dat terwijl ook zij essentieel zijn voor de schoonheid van ons platteland, zoals in 2003 met het Jaar van de Boerderij werd aangetoond. De onderhoudskosten van deze boerderijen zijn enorm. De grootste onderhoudspost is meestal de rietdekker, omdat dit een zeer arbeidsintensief ambacht is. De rietdekker zou daarom, evenals de schilder, in het lage 6% BTW-tarief moeten vallen.

De kennis van boerderijenstichtingen en het SHBO-archief moeten beter benut worden
De brede praktijkkennis van de regionale boerderijenstichtingen wordt door de RACM (Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten) en de overheden te weinig benut. Het bijzondere SHBO-archief met onder andere oude foto’s, opmetingstekeningen, archivalia, bouwhistorische onderzoeksrapporten, bouwtekeningen en een uitgebreide bibliotheek, ondergebracht bij de RACM, is momenteel niet toegankelijk. Het is aan de RACM om deze waardevolle informatiebron, zoals beloofd, weer openbaar toegankelijk te maken voor voorlichting en advisering aan ambtenaren en boerderijbewoners.

Om deze vijf speerpunten onder de aandacht te brengen bij de politiek en het publiek laten de gezamenlijke boerderijenstichtingen nu één landelijk geluid horen. De boerderijen-stichtingen zetten zich in voor het behoud van alle streekeigen boerderijen en erven met hun authentieke erfelementen, zoals monumentale toegangspoorten en –lanen, boomgaarden, moes- en siertuinen, hooibergen, wagenschuren, zomer- en bakhuisjes, boenstoepen, welputten en hennepakkers. De streekeigen boerderijen vormen een eenheid met het omringende landschapstype. Zij zijn cultuurhistorisch en landschappelijk van grote waarde en mede bepalend voor de toeristisch-recreatieve potentie van elk gebied.

De Boerderijenstichting Limburg is ondergebracht bij het Huis voor de Kunsten Limburg in Roermond. Meer informatie kunt u vinden op www.hklimburg.nl/boerderijen.