Het landschap als monument

Bron: Architectuur Lokaal #65
Door: Harry Venema

Tot nu toe hebben maar enkele gemeenten in Nederland historische landschappelijke elementen of structuren op de gemeentelijke monumentenlijst geplaatst. Vermoedelijk is Castricum de enige gemeente die hiervoor een systematische inventarisatie heeft laten uitvoeren in het kader van het opstellen van een conceptgemeentelijke monumentenlijst in 2006. De inventarisatie van landschappelijke elementen heeft potentieel monumentwaardige terreinen opgeleverd. Na advisering door de Monumentenraad Castricum zijn vijftien van de eenentwintig voorgestelde terreinen overgebleven, die nu in procedure worden gebracht om definitief als monument aangewezen te worden. Het gaat hierbij om elementen die bijzonder kenmerkend zijn voor het ontstaan en de ontwikkeling van de landschapstypen die in de gemeente aanwezig zijn. Voorbeelden zijn zandvvalletjes in het duingebied die herinneren aan 18de eeuwse akkers, en smalle  onverharde dijken in het strandvlaktegebied die in de Middeleeuwen zijn aangelegd als waterkering.
De gemeente Castricum heeft er bewust voor gekozen landschappelijke elementen op de monumentenlijst te plaatsen. Een belangrijke overweging hierbij was dat het nuttig is om extra bescherming te bieden naast de planologische bescherming die het bestemmingsplan geeft. Niet alle aspecten die bij een cultuurhistorisch waardevol landschapselement van belang zijn, worden in het bestemmingsplan geregeld. Een voorbeeld: bij een cultuurhistorisch waardevol dijkje gaat het om het dijklichaam en de flankerende sloten, maar ook de wegverharding kan van belang zijn. Vervanging van een historische klinkerverharding is geen bestemmingswijziging en kan dus op grond van het bestemmingsplan worden toegestaan. In het geval dat het dijkje gemeentelijk monument is, moet wel een monumentenvergunning worden aangevraagd. Dat betekent dat er deskundig gekeken wordt (door de monumentenambtenaar of de monumentenadviescommissie) naar het al dan niet (of hoe) vervangen van de klinkerverharding.
Een punt van aandacht bij het aanwijzen van een landschapselement als monument is het wijzigen van de monumentenverordening. Deze is in de huidige vorm vooral gericht op het beschermen van monumentale bouwwerken. De verordening verbiedt bijvoorbeeld afbraak hiervan. Voor de bescherming van landschapselementen is aanvulling nodig met artikelen die bijvoorbeeld afgraven en ophogen verbieden. De gemeente Castricum is nu bezig de Monumentenverordening met medeneming van landschapselementen om te vormen tot een Erfgoedverordening (op grond van de modelverordening van de VNG).
Het is zeker zinvol om landschapselementen op de gemeentelijke monumentenlijst te plaatsen, ook al is er nog weinig ervaring mee. Veel hangt af van het draagvlak onder de belanghebbenden: boeren, terreinbeherende (natuurorganisaties, gemeentelijke diensten, plaatselijke historische en natuurverenigingen. Er zijn gemeenten die draagvlakontwikkeling als basis voor het cultuurhistorisch landschapsbeeld hebben gekozen. Oudewater en Rhenen hebben bijvoorbeeld een landschapscoördinator, een ambtenaar die veel ‘in het veld’ is en adviseert over aanleg en onderhoud van beplanting en landschapselementen. Ook kan een landschapscoördinator subsidies verlenen of onderhoudswerk laten uitvoeren. Centraal in zijn of haar werk staan hoe dan ook overleg, communicatie en bewustmaking.
Het aanstellen van een landschapscoördinator en het aanwijzen van landschapselementen als monument zijn verschillende beleidsvormen. Beide richten zich echter op instandhouding van landschappelijke waarden en zijn als zodanig interessant. Het is de moeite waard te onderzoeken of het gemeentelijk landschapsbeleid gebaat is bij zowel een formele beschermingsmogelijkheid van elementen (monumentenlijst) als een actieve draagvlak-, instandhoudings- en ontwikkelings-strategie (van een landschapscoördinator).

Informatie
Gemeente Castricum, www.castricum.nl
Het onderzoek in Castricum is uitgevoerd door Beek & Kooiman Cultuurhistorie, www.beekenkooiman.nl